داده باشيم ، چند نمونه را ذكر مىكنيم . آقاى تقى زاده در خطابهء « تحولات اجتماعى و مدنى ايران در گذشته » به نقل آقاى دكتر معين در كتاب مزديسنا و ادب پارسى « 1 » چنين مىگويد : « اسلام . . . آيينى نو ، داراى محاسن و اصول و قوانين منظم آورد ، و انتشار اسلام در ايران روح تازه و ايمان قويتر دميد كه دو مايهء مطلوب نيز بر اثر آن به اين ديار آمد : يكى زبان بسيار غنى و پرمايه و وسيع يعنى عربى بود . . . اين زبان وقتى كه به ايران آمد و به تدريج با زبان لطيف و نغز و دلكش آريايى و تمدن ايرانى ممزوج و تركيب شد و جوش كامل خورد و به وسيلهء سخنوران بزرگ ايرانى قرون چهارم و پنجم و ششم و چند نفر بعد از آن سكهء فصاحت كم نظير خورد ، براى ما زبانى به وجود آورد كه لايق بيان همهء مطالب گرديد و نمايندهء درخشان آن سعدى و حافظ و ناصرخسرو و امثال آنها هستند . . . ديگرى علوم و معارف و تمدن بسيار عالى پرمايه‌اى بود كه به وسيلهء ترجمه‌هاى كتب يونانى و سريانى و هندى به زبان عربى در مشرق اسلامى و قلمرو خلافت شرقيه از اواسط قرن دوم تا اواخر قرن سوم بين مسلمين آشنا به زبان عربى و بالخصوص ايرانيان انتشار يافت . . . از اقيانوس بيكران علوم و فنون و آداب حكمت يونانى ، نسبتاً كم كتابى - كه در قرن دوم موجود بود - ماند كه مسلمين ترجمه نكردند . . . بر اثر آن ترجمه‌هاى عربى از يونانى ، علم و حكمت و همهء فنون چنان در ممالك اسلامى و مخصوصاً در ايران رواج يافت كه هزاران عالم نامدار مانند ابن سينا و فارابى و بيرونى و محمد بن زكرياى رازى و غيرهم با ده هزاران تأليف مهم ( البته 99 درصد به عربى ) به ظهور آمدند و تمدن بسيار درخشان اسلامى قرون 2 تا 7 اسلام كه شايد پس از يونان و روم بزرگترين و عاليترين تمدن دنيا باشد ، به وجود آمد . . . » آقاى تقى زاده در اين گفتار خود همين قدر مىگويند اسلام به ايران روح تازه داد ؛ دربارهء اين مطلب بحثى نمىكنند كه اسلام از ايران چه چيز را گرفت و چه چيز به آن داد كه در نتيجه ايران روح تازه يافت . ما سعى مىكنيم ان شاء اللَّه در اين كتاب

--> ( 1 ) . چاپ دوم ، ص 16 .